The International School for Holocaust Studies, Yad Vashem

ks. dr Piotr Tomasz Goliszek

 

Seminarium naukowo-edukacyjne w The International School for Holocaust Studies, Yad Vashem  6-17 lutego 2012.

The International School for Holocaust Studies jest elementarną częścią Instytutu Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu Yad Vashem, który powstał na mocy ustawy Knesetu 18 maja 1953 roku. Nazwa Instytutu została utworzona w oparciu o słowa z Księgi Izajasza: „… dam miejsce (Yad) w moim domu i w moich murach oraz imię (Vashem) lepsze od synów i córek, dam im imię wieczyste i niezniszczalne” (Iz 56, 5). Yad Vashem to zachowana pamięć o Shoah z uniwersalnym przesłaniem dla każdego człowieka. Cały kompleks Instytutu Pamięci zawiera Międzynarodową Szkołę Studiów Holocaustu, Instytut Badań Naukowych, Centrum Wizualne, Centrum Nauczania, Aleję i Ogród Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata, Dolinę Gmin, Synagogę, archiwum, biblioteki, muzea i pomniki. Położone są one na Wzgórzu Pamięci (Har Hazikaron), które wznosi się nad dawną osadą, obecnie dzielnicą En Keren w Jerozolimie. Zadaniem Yad Vashem jest zbieranie wszelkich dostępnych materiałów archiwalnych, prowadzenie badań, publikowanie materiałów oraz nauczanie o tragicznych wydarzeniach Holocaustu. Jest to jedno z najbardziej znaczących miejsc na świecie zachowujące żywą pamięć o Żydach zamordowanych przez nazistów przypominające o okrutnej zbrodni popełnionej na narodzie żydowskim.

 

Holocaust jest niezwykłym rozdziałem historii narodu żydowskiego oraz wydarzeniem nieprawdopodobnego znaczenia dla wszystkich narodów i państw. Zaplanowana masowa zagłada Żydów była główną tezą rasistowskiego antysemityzmu nazistowskiego. Prześladowania i terror wobec narodu żydowskiego totalnie zniszczyły żydowskie środowiska oraz ośrodki życia kulturalnego i religijnego wymazując je z mapy Europy. Holocaust poważnie naruszył fundament i strukturę kultury oraz podważył zasadnicze poglądy i wartości cywilizacji ludzkiej. Wciąż jest ostrzeżeniem dla współczesnych i przyszłych pokoleń.

 

Już po raz czwarty, w dniach od 6 do 17 lutego 2012 r. w Instytucie Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu w Yad Vashem odbyło się seminarium naukowo-edukacyjne dla polskich księży katolickich. Przez dziesięć dni osiemnastu duchownych poznawało tradycję i teologię judaistyczną oraz historię Holocaustu i historię państwa Izrael. Gospodarzem projektu w ramach Instytutu Yad Vashem była The International School for Holocaust Studies oraz The ICHEIC Program for Holocaust Education in Europe. Współorganizatorami z strony polskiej było Muzeum Auschwitz-Birkenau (dr. Piotr Setkiewicz, Maciej Zabierowski) oraz Komisja Konferencji Episkopatu Polski ds. Dialogu z Judaizmem wraz z jej przewodniczącym biskupem Mieczysławem Cisło, który przewodniczy także Radzie Episkopatu Polski ds. Dialogu Religijnego. Wyjazd przygotował i zorganizował w całości ks. dr Tomasz Adamczyk (KUL) sekretarz Komisji ds. Dialogu z Judaizmem.

 

Międzynarodowa Szkoła Nauczania o Holocauście przygotowała dla polskiej grupy interesujący i bogaty w treści oraz różnorodny pod względem dydaktycznym i metodycznym program. Szkoła oraz program ICHEIC w sposób profesjonalny organizuje programy edukacyjne i przygotowuje materiały dydaktyczne dla różnych grup społecznych i instytucji edukacyjnych, poświęcone zagadnieniom Holocaustu. Głównym celem szkoły oraz programu jest pogłębienie studiów nad Shoah w ramach programów nauczania. Edukacja poświęcona zagładzie narodu żydowskiego w Europie ma służyć utrzymaniu pamięci o masowym mordzie, przerażających skutkach II wojny światowej jak również dbać o przestrzeganie praw człowieka. Studia nad historią Holocaustu zajmują się zjawiskami masowych egzekucji, ideologią rasistowską, polityką nazistowską, wydarzeniami politycznymi i wojskowymi w czasie wojny. Nade wszystko jest to próba zrozumienia każdej pojedynczej osoby, zrozumienia ludzi i tego w jaki sposób radzili sobie w sytuacjach ekstremalnych oraz w obliczu podstawowych wyborów natury moralnej.

 

Historia Holocaustu to przede wszystkim historia człowieka. Program dla polskich księży z ogromnym zaangażowaniem realizowali historycy, ocaleni świadkowie, wychowawcy przewodników izraelskich w Polsce, liderzy dialogu między szkołami z Polski i Izraela, rabini, poeci, literaci. Problematyka seminarium naukowo-edukacyjnego skupiona była wokół historii Holocaustu, jego przyczyn, okoliczności, skutków i następstw oraz rozumienia i interpretacji wielkiej tragedii narodów europejskich. Wykłady i warsztaty można pogrupować wokół następujących zagadnień.


1.    Życie i sytuacja społeczno-kulturowa Żydów przed wojną, antysemityzm i prześladowania: Judaism and Anti-Judaism in Medieval Christianity (prof. Israel Yuval, Hebrew University); Persecution of the Jews in Nazi Germany 1933-39 and the Jewish Responses (prof. Guy Meron, Schechter Institute); The contribution of Polish Jewry to the Jewish Tradition and Religion (Alex Dancyg, ISHS ); Presentation of a pedagogical, mobile unit on Poland and Polish Jewry before the Holocaust (Orit Margaliot, ISHS); Diversed Jewish Identities in Poland between 2 WW (Karol-Yaron Becker); The rise of Anti-semitism in Europe in the 19c-20c (dr. Rafi  Vago, Tel Aviv University).
2.    Pomiędzy historią, pedagogiką i filozofią edukacji o Holocauście: The Holocaust as a paradigm (prof. Yehuda Bauer, Academic adviser, Yad Vashem); The educational philosophy of the International School for Holocaust Studies (Orit Margaliot, ISHS); Yad Vashem’s Library (dr. Chaim Gertner, Yad Vashem); Presentation of Yad Vashem’s website-online resources (Orit Margaliot, ISHS); Auschwitz Album- The Lilly Jacob Family- An historical picture album workshop (Orit Margaliot, ISHS).
3.    Sprawcy, ofiary, ratujący, świadkowie: The Ghettos in Eastern Europe - their inner structure and administration (Yiftach Meiri, ISHS); Jewish Leadership in the Ghettoes (Batya Dvir, Moreshet Institute); How was it Humanly Possible? A Study of Perpetrators and Bystanders during the Holocaust- workshop for high school students (Daniel Rosenga, ISHS); The Righteous Among The Nations (Yiftach Meiri, ISHS)
4.    Pamięć, upamiętnienie, dialog – przeszłość, teraźniejszość, przyszłość: Lost Identity – Meeting Holocaust survivors whose identity was influenced deeply by the Holocaust (Chana Meiri, Rina Quint, Ehud Lev, Ephraim Moll); Return to life- the aftermath (Orit Margaliot, ISHS); Polish-Jewish Relations-History and Memory (Alex Dancyg, ISHS); Holocaust Denial and Modern Anti-semitism (dr. Rafi  Vago, Tel Aviv University).
5.    Judaizm i wiara podczas i po Holocauście: What is Judaism? (dr. Rabbi Yishaya Balog, ISHS); “Years wherein we have seen evil”- Selected aspects in the history of religious Jewry during the Holocaust (Orit Margaliot, ISHS); The struggle with Jewish faith during the Holocaust- Rabbi Kalonimous Shapira of Warsaw and Rabbi Yissacher Shlomo Teichtal (dr. Rabbi Pessach Schindler); Faith during and after the Holocaust (Rabbi Jeremy Stawiski, Director of the Himelfarb School); The interfaith dialogue in the 21st century (Debbie Weisman, President of the Jewish-Christian Relations); Practicing Judaism (dr. Rabbi Benjamin Lau); Israeli Poets speaking with God (Eliaz Cohen, poet).
6.    Współczesny Izrael, edukacja i tożsamość: Israel’s  identity (Karol-Yaron Becker); Israel’s Political Scene; The Israeli Society and the Holocaust (Alex Dancyg, ISHS); Function Israeli Yeshiva- Har Etzion.

Wykłady poświęcone historii Holocaustu przygotowane były niezwykle rzetelnie od strony merytorycznej. Docenić należy także odwagę intelektualną i zaangażowanie uczuciowe wykładowców. Prelegenci w swoich wystąpieniach dotykali najtrudniejszej historii w dziejach świata jaką była zagłada Żydów, śmierć milionów ludzi narodów europejskich, zniszczenie państw, dzieł kultury podczas II wojny światowej. Nie jest łatwo mówić o mroku i piekle na ziemi, o ideologii nienawiści i machinie zabijania. Jednak wykładowcy stosując swoistą hermeneutykę narracyjną nie ograniczali się tylko do faktów udokumentowanych i przeszłych lecz ukazywali sposób widzenia rzeczywistości Holocaustu jako historii ześrodkowanej w różnych wydarzeniach, wnikając przy tym w podstawowe problemy ludzi, którzy musieli zmierzyć się z przerażającą rzeczywistością wojny. Ta historyczna narracja o Holocauście to powinność i hołd złożony tym, którzy ulegli zagładzie, ale również przestroga i ostrzeżenie dla całego świata, szczególnie w obecnych czasach, które jeden z profesorów Karol-Yaron Becker, w trakcie wykładu określił jako „bardzo niebezpieczne”.

 

 

Przekazywane treści historyczne powiązane były często z doświadczeniami tych, którzy przeżyli czas prześladowań wojennych i gehennę obozów koncentracyjnych. Niezmiernie cenne były spotkania z osobami, które jako świadkowie trudnej i bolesnej historii opowiadały najpierw o swoich rodzinach w czasie przedwojennym, a następnie o przerażającej, burzącej rodzinną więź i dzieciństwo sytuacji wojny, o mroku śmierci, która wyglądała z każdego miejsca, o ludziach którzy ich ukrywali lub organizowali ucieczkę, często w nieznane, w nadziei na lepsze życie, o tułaczce po sierocińcach i obozach przejściowych. Wspomnienia ocalonych pozwoliły głębiej zrozumieć fenomen człowieka, jego osobiste doświadczenia, rozumienie bólu i tego, czego on sam zrozumieć czy nazwać nie potrafi.

 

Obecność ocalonych nakazywała zrozumienie i szacunek dla ich przeżyć oraz często utraconej tożsamości. Słuchając świadectw w których ocaleni musieli przez wspomnienia wrócić do dramatu wojny, prześladowań i obozów oczekiwało się, że dojdzie do trudnej rozmowy i potrzeby tłumaczenia tych którzy byli bierni lub za słabi by zmierzyć się ze światem trudnych wyborów, kiedy dookoła była śmierć. Tymczasem po opowiedzianej historii pełnej przerażenia i bólu można było usłyszeć słowa wdzięczności i podziękowań wobec tych Polaków, którzy osaczeni przez maszynę zła potrafili zdobyć się na dobro i bohaterstwo ratując wielu Żydów od śmierci. Świadkowie tamtych dni opowiadali o niewiarygodnych przypadkach ludzkiej odwagi i współczucia. Dowodzili oni, że czas wojny był dla licznych sposobnością pokonywania zła dobrem i ujawniania prawdziwego oblicza człowieczeństwa. Po dziś dzień jaśnieje ich bohaterstwo i odwaga upamiętnione w Alei i Ogrodzie Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata. Posadzone tam drzewka z umieszczoną obok tabliczką informacyjną o osobie i kraju pochodzenia to widoczny znak wdzięczności i cześć oddana tym, którzy narażali swoje życie ratując Żydów podczas Holocaustu. Od 1963 roku Yad Vashem nadaje tytuł Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata tym wszystkim, którzy narażając życie w różnoraki sposób przychodzili z pomocą Żydom. Publiczna Komisja pod przewodnictwem Sędziego Sądu Najwyższego przyznaje tytuł, przekazuje medal oraz certyfikat, a nazwiska bohaterów umieszczane są na Wzgórzu Pamięci. Jest to wyraz wdzięczności narodu żydowskiego i państwa Izrael wobec tych, którzy w czasie prześladowań, nieprawdopodobnego bestialstwa sprzeciwiali się przemocy, ideologii antysemickiej, machinie zła, ratując i pomagając ludziom pochodzenia żydowskiego. Stawali wówczas twarzą w twarz z najstraszniejszym przejawem zła, w czasie kiedy trwał Holocaust. Udowadniali, że człowiek jest w stanie pozostać człowiekiem dla człowieka ratując wartości i zasady prawdziwego człowieczeństwa.

 

Interdyscyplinarny i wielokierunkowy charakter wykładów sprawił, że znalazły pośród nich miejsce zagadnienia z zakresu judaizmu, teologii i wiary. Swoją wiedzą i doświadczeniami dzielili się rabini. Było to autentyczne spotkanie z judaizmem. Wyjaśnienia, czym jest judaizm i jego praktykowanie, religijność Żydów i zmagania z wiarą podczas oraz po Holocauście były szczególnie interesujące dla uczestników seminarium. Ponadto spotkanie z religią w jej naturalnym środowisku (synagoga, jesziwa) to doskonała okazja do dotknięcia żywego judaizmu. Elementy teologii żydowskiej jak również dylematy wiary w czasie wojny i zagłady rabini przedstawiali z wielkim zaangażowaniem. Było to niejednokrotnie podstawą do ciekawej i pełnej wzajemnego zrozumienia dyskusji. Przedmiotem żywych rozmów był także sposób podejścia do tradycji biblijnej, próby porównania z interpretacją chrześcijańską, fundamentalne pytania teologiczne, moralne i etyczne. Wspólne poszukiwania były próbą znalezienia rozwiązań, w jaki sposób religia ma nadal być światłem dla narodów we współczesnych czasach, które borykają się ponownie z kryzysem idei człowieka jako osoby, kryzysem idei Boga i religii, kryzysem kulturowo-aksjologicznym. Wielu rabinów wyrażało przekonanie, że wierzący Żydzi i chrześcijanie muszą obronić i utrzymać w świecie podstawowe wartości, które dotyczą życia i rodziny, pokoju i miłości.

 

Do istotnych i niezmiernie ważnych  wykładów oraz dyskusji należała kwestia polsko-żydowskich stosunków przed II wojną światową, podczas wojny oraz w czasach powojennych. Istnieje wiele pięknych kart naszej wspólnej historii. Świadczą o tym wspólne przedwojenne dzieła i wysiłki na rzecz życia kulturalnego, społecznego czy politycznego. Zaznaczyć należy obecność Żydów w literaturze, poezji, teatrze, czasopismach, działalność na polu polityki w grupach syjonistów, ortodoksów i partii asymilatorskich. Nie brakuje jednak bolesnych i skomplikowanych spraw we wspólnej historii, które nadal pozostają otwarte i dlatego istnieje potrzeba wspólnych badań historycznych, dialogu i rzetelnego przedstawiania faktów. Czas wojny i okupacji niemieckiej na ziemiach polskich, przyczynił się do zantagonizowania społeczności żydowskiej i polskiej. Przemoc i zastraszenie były demonstrowane przez Niemców w sposób ostentacyjny. Zabijano Polaków za udział w konspiracji, za wszelką formę oporu, za pomoc Żydom, siejąc w ten sposób terror i lęk. Jednakże mimo przerażającego zła i strachu wielu Polaków z narażeniem życia pomagało Żydom indywidualnie i spontanicznie. Zgromadzenia zakonne i duchowni oraz instytucje powołane przez polskie władze podziemne (Rada Pomocy Żydom „Żegota”) organizowały pomoc i wsparcie. Do niełatwych w stosunkach polsko-żydowskich należą także wydarzenia z końca lat 40-tych: pogromy, udział Żydów w formowaniu się reżimu komunistycznego, kwestia żydowskiej własności, stosunek władz komunistycznych do państwa Izrael. Prowadzona w ten sposób polityka władz komunistycznych w latach powojennych pogorszyła wzajemne relacje dwóch narodów. Propagowana przez partię komunistyczną kampania antysemicka i wymuszona emigracja Żydów w latach 1968-1971 przyczyniły się do upowszechnienia w świecie opinii o antysemityzmie Polaków. Dopiero wyzwolone z komunizmu pokolenie „Solidarności”, nawiązało ponownie wzajemne relacje i stosunki.


W kontekście tych skomplikowanych zagadnień historycznych, dyskusja, która zrodziła się w trakcie wykładów o polsko-żydowskich stosunkach, ujawniła, że różnimy się w poglądach i sposobie oceny wielu wydarzeń i spraw historycznych. Istnieje zatem pilna potrzeba wspólnych badań i analiz historycznych z zachowaniem uczciwej proporcji, obiektywizmu, uczciwości, zrozumienia kontekstu wielu wydarzeń, decyzji, zachowań, kiedy mówimy o wspólnej historii. Bezcenna była możliwość wypowiedzenia swoich racji, interpretacji faktów historycznych z zachowaniem wzajemnego szacunku oraz wysiłkiem zrozumienia, dlaczego tak różnie widzimy przeszłość, a w niej dramat dwóch narodów. W rzeczywistości wszyscy razem, jednakowo jesteśmy przerażeni złem i tak samo pragniemy miłości i pokoju.

 

Trzeba przyznać, że w ostatnich latach na polepszenie wzajemnych relacji wpłynęły między innymi częste kontakty wielu osób zaangażowanych we wspólny dialog, wizyty różnych delegacji z Polski, pielgrzymki Polaków do Ziemi Świętej, grupy młodzieży izraelskiej odwiedzające miejsca związane z historią ich przodków. Ocieplają one stosunki polsko-żydowskie. Również nawiązane w 1990 roku stosunki dyplomatyczne pomiędzy Polską a Izraelem, podpisane umowy o współpracy gospodarczej i kulturalnej sprzyjają pojednaniu między narodami. Podobnie program przygotowany przez The International School for Holocaust Studies oraz The ICHEIC Program for Holocaust Education in Europe, służy poznaniu i wzajemnemu zrozumieniu. Dzięki takim inicjatywom coraz bardziej powszechna staje się świadomość, że współczesność domaga się otwarcia, głębszego zrozumienia i dialogu. Dialogu, który poszukuje tego, co prawdziwe, dobre i sprawiedliwe dla każdego człowieka, dla każdej grupy i każdej społeczności. Warto w tym miejscu podkreślić, że w ten dialog aktywnie włącza się polska katecheza. Przekazując orędzie zbawcze i zgłębiając tajemnice wiary chrześcijańskiej pomaga katechizowanym również poznać inne religie (por. DOK 74) w tym odkryć „właściwą więź z narodem żydowskim, do którego przodków Pan Bóg przemawiał” (KKK 839). Jak podkreśla Dyrektorium ogólne o katechizacji „nauczanie religii, katecheza i przepowiadanie powinny formować nie tylko do obiektywizmu, sprawiedliwości i tolerancji, lecz także do zrozumienia i dialogu. Nasze dwie tradycje są zbyt ściśle ze sobą połączone, by mogły się nie znać. Konieczne jest zachęcanie do wzajemnego poznania się na wszystkich poziomach. Celem katechezy jest przede wszystkim przezwyciężenie wszelkich form antysemityzmu” (DOK 199). Katecheza polska posiada znaczące doświadczenie wysiłków wychowawczych prowadzących do dowartościowania wspólnego dziedzictwa religijnego i kulturowego oraz praktycznej umiejętności obcowania z tradycją i historią Żydów w Polsce (synagogi, cmentarze, miejsca męczeństwa). Innym ważnym elementem wzajemnego poznania i dialogu jest coroczny udział młodzieży katechizowanej wraz ze swoimi katechetami w Dniach Judaizmu. Uczestniczą oni we wspólnych modlitwach, panelach i dyskusjach. Również spotkania organizowane w ramach katechezy z przedstawicielami środowisk żydowskich przyczyniają się do głębszego zrozumienia tradycji religijnych i poszanowania wspólnego dziedzictwa. W Polsce katecheza systematycznie wzbudza i ożywia wzajemny szacunek oraz łamie negatywne stereotypy i uprzedzenia. Zgłębiana tajemnica obu religii oraz poznawana historia i kultura obu narodów, ujawnia postawy szacunku i wzajemnego zrozumienia jakimi kieruje się polska katecheza. Niezmiernie ważna na tym polu jest współpraca szkoły i Kościoła oraz mądre i merytoryczne reakcje mediów.

 

Aby jeszcze bardziej pogłębić klimat przyjaznego i otwartego dialogu, warto w tym miejscu zaproponować dostępne projekty edukacyjne. Jeden z nich to materiały edukacyjne w języku polskim, które znajdują się na stronie Internetowej Yad Vashem . Drugi to opracowane we współpracy polsko-izraelskiej scenariusze lekcji i zajęć edukacyjnych pt. Zachować pamięć. Poradnik dla nauczycieli. Warszawa: Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli 2008.


Należy wyrazić nadzieję, że wspólne poznawanie historii, szacunek dla wspólnego dziedzictwa, wzajemne zrozumienie, prowadzony dialog i poszanowanie najgłębszych przekonań dobrze rokują na przyszłość stosunków między dwoma narodami.

 

fot. PG